کودکتان اسباب‌بازی‌اش را به کودک دیگری نمی‌دهد؟ در جمع همسالان خجالت می‌کشد یا برای گرفتن نوبت اعتراض می‌کند؟ گاهی هم وقتی چیزی مطابق میلش پیش نمی‌رود، گریه یا پرخاشگری نشان می‌دهد؟

بسیاری از این رفتارها در سال‌های اولیه کودکی طبیعی هستند. با این حال، همین موقعیت‌های روزمره فرصت مناسبی برای یادگیری مهارت‌های اجتماعی کودک ایجاد می‌کنند.

مهارت اجتماعی فقط به سلام کردن، مؤدب بودن یا دوست پیدا کردن محدود نمی‌شود. کودک باید به‌تدریج یاد بگیرد چگونه با دیگران ارتباط برقرار کند، نوبت خود را رعایت کند، احساساتش را بیان کند، با دیگران همکاری داشته باشد و در موقعیت‌های مختلف راه‌حل پیدا کند.

در این مقاله می‌خوانید مهارت‌های اجتماعی کودک چیست، مهدکودک چه نقشی در رشد این مهارت‌ها دارد، چه بازی‌هایی به تقویت آنها کمک می‌کنند و چه زمانی بهتر است درباره رفتار اجتماعی کودک با متخصص مشورت کنید.

مهارت‌های اجتماعی کودک چیست؟

مهارت‌های اجتماعی مجموعه‌ای از توانایی‌ها هستند که به کودک کمک می‌کنند با دیگران ارتباط برقرار کند، در فعالیت‌های گروهی مشارکت داشته باشد و نیازها و احساسات خود را به شکل مناسب بیان کند.

کودک این مهارت‌ها را یک‌شبه یاد نمی‌گیرد. مشاهده رفتار دیگران، بازی، تجربه‌های روزمره و تعامل با والدین و همسالان، به تدریج این توانایی‌ها را در او تقویت می‌کنند.

برای مثال، وقتی کودک برای استفاده از یک اسباب‌بازی منتظر نوبت خود می‌ماند، فقط صبر کردن را تمرین نمی‌کند. او هم‌زمان رعایت حق دیگران، کنترل هیجان و پایبندی به قوانین یک فعالیت مشترک را هم تجربه می‌کند.

۱۱ مهارت اجتماعی مهم در کودکان

مهم‌ترین مهارت‌هایی که کودکان در سال‌های پیش‌دبستانی تمرین می‌کنند عبارت‌اند از:

• همکاری: کودک برای رسیدن به یک هدف مشترک با دیگران همراه می‌شود.
• اشتراک‌گذاری: او کم‌کم استفاده مشترک از وسایل و مفهوم نوبت را یاد می‌گیرد.
• نوبت‌گیری: کودک منتظر می‌ماند تا زمان استفاده خودش از وسیله یا حضورش در بازی برسد.
• گوش دادن: او به صحبت‌ها، لحن و نشانه‌های غیرکلامی دیگران توجه می‌کند.
• بیان خواسته‌ها: کودک نیاز خود را به جای جیغ زدن، زدن یا قهر کردن با کلمات بیان می‌کند.
• همدلی: او به احساسات و شرایط دیگران توجه نشان می‌دهد.
• حل تعارض: کودک برای اختلاف‌های ساده، با گفت‌وگو یا کمک گرفتن از بزرگسال راه‌حل پیدا می‌کند.
• کمک خواستن: او تشخیص می‌دهد چه زمانی به کمک یک بزرگسال نیاز دارد.
• بیان احساسات: کودک احساساتی مانند خشم، ناراحتی، ترس و خوشحالی را بهتر می‌شناسد و بیان می‌کند.
• رعایت قوانین گروه: او می‌فهمد فعالیت‌های گروهی به قوانین ساده و مشترک نیاز دارند.
• دوست‌یابی: کودک ارتباط با همسالان را شروع می‌کند و بازی مشترک را ادامه می‌دهد.

سرعت رشد این مهارت‌ها برای همه کودکان یکسان نیست. شخصیت، تجربه‌های قبلی و شرایط محیطی نیز روی روند رشد اجتماعی کودک تأثیر می‌گذارند.

چرا ۲ تا ۶ سالگی برای رشد مهارت‌های اجتماعی مهم است؟

سال‌های پیش‌دبستانی فرصت مهمی برای رشد مهارت‌های ارتباطی، هیجانی و اجتماعی فراهم می‌کنند. در این دوره، کودک از تعامل‌های ساده‌تر به سمت بازی مشترک، رعایت قوانین و همکاری با دیگران حرکت می‌کند.

برای نمونه، یک کودک دو یا سه‌ساله ممکن است در کنار کودک دیگری با لگو بازی کند، اما هرکدام سازه جداگانه‌ای بسازند. چند سال بعد، همان کودک می‌تواند با چند دوست یک سازه مشترک بسازد، نقش‌ها را تقسیم کند و درباره ادامه بازی تصمیم بگیرد.

تعامل با همسالان فرصت‌های متنوعی برای تمرین این مهارت‌ها ایجاد می‌کند. کودک در چنین موقعیت‌هایی باید خواسته خود را بیان کند، به خواسته دیگری گوش دهد و گاهی برای رسیدن به یک راه‌حل مشترک مذاکره کند.

البته رشد اجتماعی یک جدول زمانی کاملاً ثابت ندارد. بعضی کودکان خیلی زود وارد بازی گروهی می‌شوند و بعضی دیگر ابتدا محیط را مشاهده می‌کنند و سپس به جمع می‌پیوندند.

اگر کودک هنگام جدا شدن از والدین واکنش شدیدی نشان می‌دهد، بهتر است این موضوع را جداگانه بررسی کنید:

مدیریت اضطراب جدایی در کودکان

مهدکودک چگونه مهارت‌های اجتماعی کودک را تقویت می‌کند؟

مهدکودک فقط محیطی برای فعالیت‌های آموزشی نیست. حضور منظم در کنار گروهی از همسالان، فرصت‌های زیادی برای تمرین ارتباط و همکاری در اختیار کودک قرار می‌دهد.

در خانه، والدین گاهی برای جلوگیری از ناراحتی کودک سریع‌تر مشکل را حل می‌کنند. محیط گروهی شرایط متفاوتی ایجاد می‌کند؛ کودک باید با خواسته‌های همسالان روبه‌رو شود و برای رسیدن به هدف خود از روش‌های اجتماعی مناسب استفاده کند.

البته کیفیت این تجربه به رفتار و شیوه کار مربی نیز بستگی دارد.

همکاری با همسالان

فرض کنید چند کودک تصمیم گرفته‌اند با بلوک‌های چوبی یک برج بسازند.

یک کودک بلوک‌ها را جمع می‌کند، دیگری آنها را روی هم قرار می‌دهد و کودک دیگری پیشنهاد می‌دهد برج را بزرگ‌تر کنند. چنین فعالیتی به کودکان کمک می‌کند تقسیم نقش، گوش دادن و پذیرش نظر دیگران را تمرین کنند.

در اینجا نتیجه نهایی اهمیت کمتری دارد. فرایند همکاری همان بخش اصلی یادگیری اجتماعی است.

اشتراک‌گذاری و نوبت‌گیری

یکی از موقعیت‌های رایج در مهدکودک زمانی اتفاق می‌افتد که چند کودک یک اسباب‌بازی را هم‌زمان می‌خواهند.

مربی می‌تواند از روش‌هایی مانند ساعت شنی، شمارش یا تعیین نوبت استفاده کند. کودک در این شرایط یاد می‌گیرد که صبر کردن به معنی از دست دادن دائمی وسیله نیست و بعد از پایان نوبت دوستش، دوباره فرصت بازی خواهد داشت.

این تجربه ساده، تمرین مهمی برای کنترل هیجان و رعایت حق دیگران محسوب می‌شود.

همدلی و توجه به احساسات دیگران

وقتی کودکی زمین می‌خورد یا ناراحت می‌شود، مربی می‌تواند توجه سایر کودکان را به احساس دوستشان جلب کند.

برای مثال می‌تواند بپرسد:

«فکر می‌کنی دوستت الان چه حسی دارد؟ چه کاری می‌توانیم برایش انجام دهیم؟»

ممکن است کودک دستمال بیاورد، به دوستش کمک کند یا فقط کنار او بنشیند. هرکدام از این واکنش‌ها فرصتی برای تجربه همدلی ایجاد می‌کنند.

برای آشنایی بیشتر با این موضوع:

[مراحل رشد عاطفی و هیجانی کودک پیش از دبستان]

حل اختلاف بین کودکان

اختلاف بر سر یک اسباب‌بازی، جای نشستن یا نقش‌های بازی بخش طبیعی تجربه اجتماعی کودکان است.

مربی می‌تواند به جای اینکه همیشه خودش تصمیم نهایی را بگیرد، در موقعیت‌های مناسب از کودکان بخواهد راه‌حل پیشنهاد کنند.

برای مثال:

«هر دوی شما این وسیله را می‌خواهید. چه راهی پیدا کنیم که هر دو بتوانید بازی کنید؟»

البته مربی باید شدت تعارض و سن کودکان را در نظر بگیرد. در موقعیت‌های خطرناک یا هنگام پرخاشگری شدید، بزرگسال باید سریع‌تر مداخله کند.

استقلال و اعتمادبه‌نفس اجتماعی

مهارت اجتماعی فقط به رابطه کودک با دوستانش مربوط نمی‌شود.

کارهایی مانند غذا خوردن مستقل، پوشیدن لباس، شستن دست‌ها، جمع کردن وسایل و درخواست کمک نیز حس توانمندی کودک را افزایش می‌دهند.

وقتی کودک می‌بیند می‌تواند نیاز خود را بیان کند و برای حل یک مشکل کمک بخواهد، در موقعیت‌های اجتماعی نیز احساس اطمینان بیشتری پیدا می‌کند.

۶ بازی برای تقویت مهارت‌های اجتماعی کودکان در مهدکودک

بازی یکی از طبیعی‌ترین روش‌های یادگیری در سال‌های پیش‌دبستانی است. مربیان می‌توانند با انتخاب بازی‌های مناسب، فرصت تمرین مهارت‌های اجتماعی را در برنامه روزانه مهدکودک قرار دهند.

فعالیت	مهارت اجتماعی	نقش مربی
برج‌سازی گروهی با بلوک	همکاری و تقسیم نقش	هدایت فعالیت بدون انجام کار به جای کودکان
بازی با چتر پارچه‌ای	هماهنگی و کار گروهی	ایجاد ریتم و هماهنگ کردن گروه
کارت‌های احساسات	شناخت هیجان و همدلی	پرسیدن سؤال‌های باز درباره احساسات
بازی نمایشی	گفت‌وگو و نقش‌پذیری	فراهم کردن فضای مناسب برای ایده‌پردازی
نقاشی روی کاغذ بزرگ	همکاری و رعایت فضای دیگران	کمک به کودکان برای مشارکت در کار مشترک
باغبانی گروهی	مسئولیت‌پذیری و تعلق به گروه	تقسیم وظایف و تعیین نوبت

هدف این بازی‌ها فقط سرگرمی یا ساختن یک محصول نهایی نیست. کودک در جریان بازی، فرصت پیدا می‌کند با دیگران صحبت کند، منتظر بماند، تصمیم بگیرد، نظرش را تغییر دهد و برای ادامه فعالیت به گروه توجه کند.

بازی گروهی چه نقشی در رشد اجتماعی کودک دارد؟

بازی اجتماعی کودکان با افزایش سن معمولاً پیچیده‌تر می‌شود. کودک ابتدا ممکن است فقط در کنار همسالان بازی کند و بعد به تدریج وارد بازی‌های مشترک و نقش‌آفرینی شود.

بازی موازی

در بازی موازی، دو کودک کنار یکدیگر بازی می‌کنند اما الزاماً فعالیت مشترکی ندارند.

برای مثال، دو کودک ممکن است هرکدام با خمیر بازی کنند و گاهی به کار یکدیگر نگاه کنند.

این نوع بازی در سال‌های اولیه طبیعی است و به کودک فرصت می‌دهد حضور دیگران را در فضای بازی تجربه کند.

بازی تعاملی

در مرحله بعد، کودک تعامل بیشتری با همسالان نشان می‌دهد.

ممکن است وسایل را به کودک دیگری بدهد، درباره بازی صحبت کند یا از فعالیت دوستش تقلید کند.

بازی تعاونی

در بازی تعاونی، کودکان هدف، نقش یا قانون مشترک دارند.

برای مثال، چند کودک می‌توانند در خانه‌بازی نقش‌های مختلف بگیرند، در بازی آتش‌نشانی همکاری کنند یا با هم یک سازه بزرگ بسازند.

این مراحل تقریبی هستند و کودکان ممکن است با توجه به شرایط، شخصیت و نوع فعالیت بین آنها رفت‌وبرگشت داشته باشند.

مربی نیز نقش مهمی در این فرایند دارد. او لازم نیست در هر اختلاف کوچک فوراً تصمیم بگیرد. در موقعیت‌های ساده و ایمن، مربی می‌تواند ابتدا کمی صبر کند و سپس با سؤال مناسب به کودکان کمک کند راه‌حل خودشان را پیدا کنند.

کودک خجالتی است یا در مهارت‌های اجتماعی مشکل دارد؟

همه کودکان رفتار اجتماعی یکسانی ندارند.

بعضی کودکان در یک جمع جدید ابتدا محیط را تماشا می‌کنند و بعد از مدتی وارد بازی می‌شوند. این رفتار به تنهایی نشانه ضعف مهارت اجتماعی یا اختلال نیست.

والدین بهتر است زمانی موضوع را جدی‌تر بررسی کنند که یک رفتار شدید، پایدار و در چند محیط مختلف دیده شود و روی زندگی روزمره کودک تأثیر بگذارد.

برای مثال:

• کودک به شکل مداوم از تعامل با همسالان دوری می‌کند.
• در موقعیت‌های ساده اجتماعی واکنش‌های بسیار شدید نشان می‌دهد.
• برای رسیدن به خواسته خود مرتب از پرخاشگری فیزیکی استفاده می‌کند.
• نمی‌تواند نیازهای خود را به شکل قابل فهم بیان کند.
• در بازی گروهی به شکل مداوم با رعایت نوبت یا قوانین مشکل دارد.
• به نشانه‌های هیجانی واضح دیگران توجه کافی نشان نمی‌دهد.

وجود یکی از این رفتارها به تنهایی تشخیص خاصی ایجاد نمی‌کند.

سن کودک، شخصیت او، شرایط خانوادگی، تجربه‌های قبلی و محیطی که رفتار در آن اتفاق می‌افتد، همگی اهمیت دارند.

اگر این رفتارها ادامه پیدا کردند یا روابط کودک و زندگی روزمره او را تحت تأثیر قرار دادند، ابتدا با مربی گفت‌وگو کنید و در صورت نیاز از روان‌شناس کودک کمک بگیرید.

برای ایده‌های عملی در خانه می‌توانید این مطلب را نیز ببینید:

[بازی‌های هدفمند شناختی و گروهی برای کودکان]

والدین در خانه برای تقویت مهارت اجتماعی کودک چه کنند؟

مهدکودک و خانه در مقابل یکدیگر قرار ندارند. هر دو محیط می‌توانند فرصت‌های متفاوتی برای رشد اجتماعی کودک ایجاد کنند.

والدین با چند فعالیت ساده می‌توانند تمرین‌های مهد را در خانه ادامه دهند.

بازی نوبتی انجام دهید

بازی‌های ساده نوبتی به کودک کمک می‌کنند مفهوم انتظار و رعایت نوبت را تجربه کند.

بازی‌های رومیزی ساده، ساختن سازه با قطعات مشترک یا حتی نوبتی توپ بازی کردن، فرصت مناسبی برای این تمرین هستند.

درباره احساسات حرف بزنید

هنگام خواندن کتاب داستان، از کودک بپرسید:

«فکر می‌کنی این شخصیت الان چه حسی دارد؟ چرا؟»

پاسخ کودک لازم نیست همیشه با نظر شما یکسان باشد. هدف اصلی، ایجاد گفت‌وگو درباره احساسات و دلایل آنهاست.

به کودک کمک کنید خواسته‌اش را با کلمات بیان کند

اگر کودک برای رسیدن به چیزی جیغ می‌زند، به جای گفتن «جیغ نزن»، جمله مناسب را به او پیشنهاد دهید:

«می‌تونی بگی: ماشین رو می‌خوام.»

با تکرار چنین موقعیت‌هایی، کودک راه مناسب‌تری برای بیان خواسته‌هایش پیدا می‌کند.

دورهمی‌های کوچک ترتیب دهید

کودکی که در جمع‌های بزرگ احساس راحتی نمی‌کند، ممکن است در بازی با یک یا دو همسال عملکرد بهتری داشته باشد.

یک بازی کوتاه و ساده می‌تواند شروع مناسبی برای ایجاد تعامل باشد.

خودتان الگوی رفتار اجتماعی باشید

کودکان فقط از دستورهای والدین یاد نمی‌گیرند. آنها رفتار بزرگسالان را نیز مشاهده و تقلید می‌کنند.

نحوه صحبت کردن شما با اعضای خانواده، همسایه، فروشنده یا دیگران می‌تواند برای کودک یک الگوی واقعی باشد.

سؤالات متداول درباره مهارت‌های اجتماعی کودک

از چه سنی باید مهارت‌های اجتماعی کودک را آموزش داد؟

از سال‌های اولیه کودکی می‌توان فرصت‌های یادگیری مهارت اجتماعی را ایجاد کرد. در این سن، کودک بیشتر از طریق بازی، مشاهده، تعامل با دیگران و تکرار یاد می‌گیرد و معمولاً به کلاس آموزشی جداگانه نیاز ندارد.

آیا کودک تک‌فرزند مهارت اجتماعی ضعیف‌تری دارد؟

خیر. تک‌فرزند بودن به خودی خود باعث ضعف مهارت اجتماعی نمی‌شود.

با این حال، کودک تک‌فرزند ممکن است در خانه فرصت کمتری برای تجربه موقعیت‌هایی مانند تقسیم اسباب‌بازی، رعایت نوبت و حل اختلاف با همسالان داشته باشد.

والدین می‌توانند با فراهم کردن فرصت‌های منظم برای بازی با کودکان دیگر، این تجربه‌ها را بیشتر کنند.

آیا ماندن کودک در خانه به جای مهدکودک کافی است؟

رشد اجتماعی کودک فقط به حضور در مهدکودک وابسته نیست. یک محیط خانوادگی غنی نیز می‌تواند فرصت‌های زیادی برای رشد مهارت‌های اجتماعی ایجاد کند.

از طرف دیگر، مهدکودک امکان تعامل منظم با گروهی از همسالان و تجربه قوانین و فعالیت‌های گروهی را فراهم می‌کند.

اگر خانواده مهدکودک را انتخاب نمی‌کند، بازی منظم با همسالان، پارک، کلاس‌های گروهی و دورهمی‌های متناسب با سن کودک می‌توانند فرصت‌های اجتماعی دیگری ایجاد کنند.

کودک من خجالتی است؛ آیا باید نگران باشم؟

خجالتی بودن به تنهایی مشکل محسوب نمی‌شود. بعضی کودکان برای ورود به یک محیط جدید زمان بیشتری لازم دارند.

بهتر است به کودک فرصت دهید ابتدا محیط را مشاهده کند و سپس در صورت آمادگی وارد بازی شود. مجبور کردن کودک به صحبت کردن یا بازی کردن معمولاً روش مناسبی نیست.

اگر اجتناب از تعامل شدید، طولانی‌مدت و همراه با ناراحتی قابل توجه باشد، مشورت با متخصص کودک می‌تواند کمک‌کننده باشد.

چرا کودک اسباب‌بازی‌اش را با دیگران به اشتراک نمی‌گذارد؟

مالکیت و تمایل به نگه داشتن وسایل شخصی در سال‌های اولیه کودکی طبیعی است. کودک مفهوم اشتراک‌گذاری و نوبت را به تدریج یاد می‌گیرد.

به جای مجبور کردن کودک به دادن اسباب‌بازی، می‌توانید از نوبت‌گیری، ساعت شنی یا شمارش استفاده کنید.

برای مثال، به کودک توضیح دهید:

«الان نوبت دوستته؛ وقتی زمانش تموم شد، دوباره نوبت تو می‌شه.»

این روش به کودک کمک می‌کند مفهوم نوبت را بهتر درک کند.

جمع‌بندی

مهارت اجتماعی کودک با دستور دادن شکل نمی‌گیرد؛ کودک آن را در تجربه‌های واقعی یاد می‌گیرد.

بازی، همکاری، انتظار برای نوبت، اختلاف‌های کوچک، آشتی کردن و گفت‌وگو، همگی فرصت‌هایی برای تمرین این مهارت‌ها هستند.

مهدکودک با فراهم کردن محیطی امن، گروهی از همسالان و مربی آگاه می‌تواند فرصت‌های منظم و روزمره‌ای برای این تجربه‌ها ایجاد کند.

در کنار مهد، رفتار والدین و فرصت‌هایی که کودک در خانه و بیرون از خانه برای تعامل با دیگران دارد نیز اهمیت زیادی دارد.

اگر درباره رفتار اجتماعی کودک خود نگرانی دارید، رفتار او را در طول زمان و در موقعیت‌های مختلف مشاهده کنید. گفت‌وگو با مربی و در صورت نیاز مشورت با روان‌شناس کودک می‌تواند تصویر دقیق‌تری از شرایط به شما بدهد.

مهدکودک خوب فقط جایی برای نگهداری کودک نیست؛ جایی برای تمرین زندگی در کنار دیگران است.

فرزندتان را در محیطی پر از تعامل اجتماعی رشد دهید — امروز برای بازدید از مهدکودک و آشنایی با فضای آموزشی ما اقدام کنید.

منابع

1. National Association for the Education of Young Children (NAEYC). Developmentally Appropriate Practice in Early Childhood Programs Serving Children from Birth Through Age 8.
2. Yogman, M., Garner, A., Hutchinson, J., Hirsh-Pasek, K., & Golinkoff, R. M. (2018). The Power of Play: A Pediatric Role in Enhancing Development in Young Children. Pediatrics, 142(3), e20182058.
3. Harvard University Center on the Developing Child. Building the Brain’s “Air Traffic Control” System: How Early Experiences Shape the Development of Executive Function.
4. Parten, M. B. (1932). Social Participation Among Preschool Children. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 27(3), 243–269.
5. Denham, S. A., & Brown, C. (2010). “Plays Nice With Others”: Social-Emotional Learning and Academic Success in Early Childhood Education. Early Education and Development, 21(5), 652–680.